ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ ΚΡΗΤΩΝ ΡΟΔΟΥ
«Ο ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ»
Θεατρική Ομάδα

 «Σαλής, ο μαύρος βαρκάρης»

                                                                                                          ΕΛΕΝΗΣ ΜΕΡΚΕΝΙΔΟΥ

ΡΟΔΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2006
 

   Κείνα τα χρόνια, τα μεγάλα επιβατικά και φορτηγά πλοία για τα Χανιά δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν το λιμάνι και αναγκαστικά αγκυροβολούσαν απ’ έξω, στον προλιμένα αρόδου και ξεφόρτωναν τα εμπορεύματά τους σε μαούνες.
   Συγχρόνως οι επιβάτες για τα Χανιά έπρεπε να μπαρκάρουν ή να ξεμπαρκάρουν με τη βοήθεια βαρκάρηδων που σύχναζαν στην πλατεία μπροστά στο τελωνείο. Ο κάθε βαρκάρης φρόντιζε να είναι ανταγωνιστικός όχι μόνο επιτυγχάνοντας μεγαλύτερες ταχύτητες για να προλάβει να μεταφέρει περισσότερους επιβάτες, αλλά έχοντας βάψει ο καθένας τη δικιά του βάρκα με ένα ιδιαίτερο χρώμα, προφανώς για να την κάνει πιο ελκυστική…
   Στη μπλε βάρκα του προέδρου των βαρκάρηδων Σταύρου Τσιριγωτάκη  εργαζόταν από παιδί ένας νεαρός μουσουλμάνος ο Σαλή ή Σαλής. Αράπης ψηλός και χειροδύναμος, αλλά συγχρόνως κομψότατος και στυλάτος είχε εξασφαλίσει τη μόνιμη αξιοπιστία του αφεντικού του αφού χάρη στο Σαλή η βάρκα του Σταύρου έφθανε πάντα πρώτη στα πλοία.
   Ο συμπαθής και φιλάνθρωπος μουσουλμάνος αράπης, κατάλοιπο κι αυτός της αραβοτουρκοκρατίας ήταν συγχρόνως γνωστός με το ελληνικό επώνυμο Χελιδωνάκης ή Χελιδώνης. Προφανώς γιατί είχε αγνή ψυχή σαν τα πουλιά που βρίσκουν καταφύγιο μεταναστεύοντας σε δύσκολες εποχές σε άλλες χώρες. Αρνήθηκε όμως πεισματικά να αποχωρήσει μαζί με τους Τούρκους. Μάλιστα επί Κρητικής Πολιτείας, πήρε την αγγλική υπηκοότητα, πράγμα που σαράντα χρόνια μετά (γερμανική κατοχή), αντίθετα από άλλους, του προκάλεσε περισσότερα προβλήματα.
   Γλυκός, ευγενικός, καθαρός, μειλίχιος και πάλλευκος στην ψυχή στην ουσία σκεπτόταν και συμπεριφερόταν χριστιανικά, όπως και αρκετοί άλλοι ομόθρησκοι συμπολίτες. Αυτός ειδικά, όπως και η γειτόνισσά του Αμπλά με την οποία έμοιαζαν σαν αδέλφια, δεν είχαν μόνο εικόνες έκαναν το σταυρό τους και επικαλούνταν την Παναγία και τον Αη Νικόλα ο πρώτος ή τον Αη Γιώργη η δεύτερη σε κάθε δύσκολη ή χαρούμενη στιγμή, αλλά κυρίως ήσαν πασίγνωστοι για την ευαισθησία τους και τη βοήθεια που προσέφεραν στους πονεμένους και δυστυχείς.
   Όταν τα χέρια του Σαλή έχασαν τη δύναμή τους και αναγκαστικά σταμάτησε να δουλεύει χρειάστηκε να πουλήσει το σπίτι του στο Κουμ Καπί. Αργότερα όμως ευαισθητοποιήθηκαν πολλοί Χανιώτες που έβλεπαν  πλέον όχι μόνο την ευγένεια και την καλοσύνη, αλλά και την περηφάνια του και έστω και αργά τον αποκατέστησαν. Αρχικά χάρη στον καλό του φίλο τυπογράφο, συγγραφέα και ποιητή Γεώργιο Γεωρβασάκη, κατόρθωσε να γίνει Έλληνας πολίτης. Έτσι του απονεμήθηκε από το ΙΚΑ η σύνταξη που δικαιούνταν για τα αμέτρητα χρόνια δουλειάς του σαν Έλληνας λεμβούχος. Ήταν όμως τόσο λιτοδίαιτος ώστε ουδέποτε την κατανάλωσε ολόκληρη, αφού αμέσως μετά άρχισε να τη μοιράζει σε φτωχούς γειτόνους που πίστευε ότι είχαν μεγαλύτερη ανάγκη από τον ίδιο.
   Έσβησε ξαφνικά και ήρεμα σαν σε ένα γλυκό σχεδόν ευτυχισμένο ύπνο, όπως κάποιοι άγιοι της χριστιανοσύνης στο φτωχικό του δωμάτιο το Φλεβάρη του 1967.
   Ύστερα από τη δημοσίευση στον τοπικό τύπο ενός ποιήματος του τυπογράφου – ποιητή Γεωργίου Γεωρβασάκη για το Σαλή υπήρξαν αθρόες προσφορές για να γίνει μια ανάλογη με την προσφορά του ταφή.
   Ο Σαλής έχει ταφεί στο χριστιανικό νεκροταφείο του Αγίου Λουκά.
   Στη μαρμάρινη πλάκα, στον τάφο του Σαλή, χαράχτηκαν οι στίχοι του ποιητή Γεωργίου Γεωρβασάκη:

Ας ήσουν μαύρος

Ας μην ήσουν Χριστιανός.

Ας ήταν μαύρη η μορφή σου.

Μ’ από το χιόνι πιο λευκή ήτανε η ψυχή σου.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

   Η συνολική πορεία της Θεατρικής μας Ομάδας σφραγίζεται από την προσφορά της στον άνθρωπο. Στον άνθρωπο της Κρήτης, σ’ αυτόν που έδωσε και συνεχίζει να δίνει πνοή στο αειθαλές δέντρο της Κρητικής Ψυχής.
   Όλα τα θεατρικά έργα που μέχρι τώρα παρουσίασε ήταν διαποτισμένα από την αγάπη στην Ιδέα της Κρήτης, την αγάπη προς τον Κρητικό, στον άνθρωπο.
   Πριν από δύο χρόνια μάθαμε για το θεατρικό έργο «Σαλής ο μαύρος βαρκάρης» το οποίο είχε ανεβάσει το 2003 το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κρήτης. Διαβάσαμε σχόλια, ακούσαμε παρατηρήσεις. Μας συγκίνησε βαθιά η ιστορία του Σαλή, ενός μουσουλμάνου που ζούσε στα Χανιά τις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Ενός ανθρώπου που είχε ως σκοπό της ζωής του να βοηθά τους συνανθρώπους του. Είχαμε μάλιστα αφιερώσει στο Σαλή, μια εκπομπή μας (Κρητικά καληνωρίσματα) με υλικό που μας είχε στείλει το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κρήτης. Έτσι ήρθαμε σε επαφή με τη συγγραφέα του θεατρικού έργου Ελένη Μερκενίδου η οποία μας έστειλε με ευχαρίστηση το κείμενο του έργου.
   Γνωρίζοντας το Σαλή, μέσα από το θεατρικό έργο, γνωρίζουμε την αγάπη που έχει άνθρωπος στην καρδιά του. Την αγάπη που δεν ξεχωρίζει τους ανθρώπους από το χρώμα, τη θρησκεία, την καταγωγή τους.
   Το έργο διατρέχει ιστορικά τα δύσκολα χρόνια του 20^ου αιώνα για να φέρει το θεατή στα μεταπολεμικά χρόνια του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου με τις μεγάλες αλλαγές στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου μας.
   Το θεατρικό έργο «Σαλής ο μαύρος βαρκάρης» αφιερώνουμε σ’ όλους τους Σαλήδες που και σήμερα υπάρχουν στον κόσμο μας και που δεν είναι εύκολο να τους συναντήσουμε σε πρώτη ζήτηση. Γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι στη βιτρίνα της καταναλωτικής κοινωνίας που ζούμε.
   Πρέπει να ψάξει κανείς αρκετά για να τους βρει…

Η ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ - Ελένη Μερκενίδου

   Ακόμη και σήμερα οι Χανιώτες θυμούνται με συγκίνηση τον Σαλή το μαύρο βαρκάρη. Ήρθε μικρός από την Αφρική, σαν τ’ αποδημητικά πουλιά, γι’ αυτό τον έβγαλαν Χελιδωνάκη. Όμως αυτός δε θέλησε να ξαναφύγει, ούτε με την περίφημη ανταλλαγή των πληθυσμών. Τόσο πολύ αγάπησε την πόλη και τους ανθρώπους της.
   Τα βράδια άφηνε κρυφά στις πόρτες των φτωχών τρόφιμα, με τους μικρούς του «αγγέλους», τα παιδιά. Φτωχός ήταν κι ο ίδιος, μα χαιρόταν να δίνει το μεροκάματό του για τους άλλους. Κι όταν κάποτε η τύχη του χαμογέλασε και του ΄πεσε το λαχείο, πάλι με τα χρήματα αυτά προίκισε δύο κοπέλες.
   Δεν έχει σημασία αν ήταν αλλόφυλος ή αλλόθρησκος. Στο Θεό της Αγάπης πίστευε και το έδειχνε καθημερινά με τις πράξεις του.
   Τον κλείνουμε βαθιά μες στην καρδιά μας με ευγνωμοσύνη, γιατί μας έδειξε πως Αγάπη είναι να βάζει στη θέση του Εγώ τον Άλλον κι αυτό να σου δίνει πραγματικά ζωή.
 

Ο ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ - Γιάννης Φλώρος

   Όταν διάβασα πρώτη φορά το θεατρικό έργο της Ελένης Μερκενίδου «Σαλής ο μαύρος βαρκάρης» συγκλονίστηκα. Ένοιωσα ότι αναλαμβάνω ένα χρέος, μια υποχρέωση προσωπική απέναντι σ’ αυτόν τον άνθρωπο που ζούσε στα Χανιά και απέναντι στα πιο ευγενικά αισθήματα που έτρεφε προς τους συνανθρώπους του.
   Όσο προχωρούσε η προετοιμασία του θεατρικού έργου τόσο κι αναδεικνύονταν οι χάρες που έκρυβε το υπέροχο κείμενο της Ελένης Μερκενίδου.
   Οι ήρωες του έργου, απλοί άνθρωποι, έπαιρναν «σάρκα και οστά και μαζί τους ξαναζούσε μέσα στο χρόνο ολόκληρη η πολιτεία, τα Χανιά. Η πολιτεία με τους ανθρώπους που πόνεσε ο Σαλής ο Χελιδωνάκης και που τους έδωσε την αγάπη του. Δίνει και σε μας σήμερα πνευματική τροφή που πιστεύω πως μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.
   Ο Σαλής, ο μαύρος βαρκάρης, ο καλός αυτός άνθρωπος ξανάρχεται για λίγο κοντά μας κουβαλώντας το «ζεμπίλι» του γεμάτο με όλα τα αγαθά που κρύβει στην ψυχή του ο άνθρωπος. Την αγάπη, την καλοσύνη, την ανθρωπιά…